Drie jaar lang onderzochten kunstenaars, academici en stedelijke actoren hoe cultuur kan bijdragen aan meer open, inclusieve en leefbare steden. Het project wordt ondersteund door het Creative Europe-programma van de Europese Commissie en liep sinds maart 2023 in zes Europese landen. In vier steden resulteerde dit in stadsgerichte theaterprojecten, academisch onderzoek, workshops en publieke debatten.

Centraal stond telkens de vraag naar grenzen in de stad: tussen publiek en privaat, tussen gemeenschappen, en tussen theater en stedelijke realiteit. Het project ontstond vanuit de ervaring van de pandemie, waarin net die grenzen scherp voelbaar werden.

Antwerpen als laboratorium

Binnen dit Europese kader onderzochten ARIA/UAntwerpen en Toneelhuis hoe culturele initiatieven en artistieke interventies impact hebben op de stad van morgen. In Antwerpen leidde dit tot drie stadsprojecten met sterke betrokkenheid van bewoners en lokale gemeenschappen:

• Seefhoek Series - Thomas Verstraeten
• HONDERD - Bart Van Nuffelen
• Symphony for one hundred citizens and a traffic light - Thomas Verstraeten

In elk van de vier Europese steden werden door lokale artiesten stadsprojecten opgezet. Hoewel de deelnemende steden sterk verschillen, bleken de stedelijke uitdagingen opvallend gelijklopend: druk op publieke ruimte, spanningen tussen beleid en leefbaarheid, en de vraag hoe cultuur kan bijdragen aan duurzame stadsontwikkeling.

Zo werd er een gemeenschap van kunstenaars en academici gecreëerd die over de grenzen heen bouwen aan de stad van morgen. UNLOCK THE CITY! heeft ons ervan overtuigd dat de leefbaarheid van de stad een gedeelde verantwoordelijkheid is van politiek en cultuur. 

Met het einde van UNLOCK THE CITY! in zicht organiseert Toneelhuis op 12 februari 2026 een afsluitend publiek debat: De stad ontgrendelen: tussen politiek, cultuur en het recht op leefbaarheid.
Wat vandaag op het spel staat in de stad is niet in de eerste plaats identiteit, veiligheid of economische groei, maar leefbaarheid. Dat betekent: vertrekken vanuit gedeelde noden en gedeelde kwetsbaarheden. De stad is geen verzameling doelgroepen of functies, maar een gemeenschappelijk weefsel waarin mensen elkaar noodgedwongen tegenkomen.
In dat weefsel speelt cultuur een sleutelrol. Niet als ornament of publiekswerking, maar als zingevende praktijk. Cultuur leert ons betekenis te geven aan anderen én aan de stedelijke omgeving die we delen. Ze maakt ruimte voor verbeelding, conflict, twijfel en ontmoeting, precies daar waar beleid vaak reduceert tot meetbaarheid en controle.

Dit debat vertrekt vanuit de vraag hoe samenwerking tussen kunstenaars, beleidsmakers en stedelijke actoren kan bijdragen aan een stad die niet wordt dichtgeregeld, maar opengehouden. Een stad waarin civiele ruimte wordt gevoed door cultuur, en waarin leefbaarheid wordt begrepen als een collectieve verantwoordelijkheid.

PROGRAMMA

14u Keynote Statement: De Gemene Stad

• Pascal Gielen – auteur en hoogleraar cultuursociologie en politiek (ARIA/UAntwerpen)

“Met de gemene stad bedoel ik niet het vulgaire of het lage, maar het gemeen als datgene wat we delen. De stad als commons. Een stad die niet vertrekt vanuit wie we zijn, wat we bezitten of hoe veilig we ons voelen, maar vanuit wat we samen nodig hebben om te leven.
Die gedeelde noden zijn kwetsbaar: ademruimte, tijd, groen, ontmoeting. En vooral cultuur. Cultuur is geen sector naast andere sectoren, maar een fundamentele stedelijke infrastructuur. Ze geeft zin aan samenleven, leert ons betekenis geven aan verschillen en maakt de stad leesbaar als leefomgeving in plaats van als investeringsobject.
Zonder cultuur verschraalt de stad tot vastgoed. Dan wordt ruimte herleid tot eigendom en de burger tot gebruiker. Cultuur daarentegen opent ruimte. Ze vertraagt, bevraagt en verbindt. Ze is de voorwaarde om niet alleen naast elkaar, maar mét elkaar te leven.
De gemene stad vraagt daarom een ander uitgangspunt voor beleid. Niet rendement, identiteit of veiligheid als vertrekpunt, maar gedeelde noden en gedeelde kwetsbaarheid. Pas wanneer cultuur als fundament wordt erkend, kan de stad een plaats worden waar vertrouwen groeit en toekomst denkbaar blijft.”

14u30 - 16u Panelgesprek met:

• Patrick Janssens – Schepen voor Wonen en Stadsontwikkeling, Stad Antwerpen
• Nico Sturm  – artistiek leider Tutti Fratelli
• Bart Van Nuffelen – schrijver en co-artistiek leider Martha!tentatief
• Thomas Verstraeten – kunstenaar en co-artistiek directeur van Toneelhuis
• Sim Coddé en Elise de Groot - Vertegenwoordigers van de bewonersgroep Omarm Stuivenberg
• Julie De Bruyn - Investment Director van Smart Living Fonds, Buysse & Partners
• moderator Joris Vergeyle – cultuurjournalist VRT NWS