Theatergezelschap Olympique Dramatique heeft als eerste een bestaand toneelstuk vertaald in de Vlaamse Gebarentaal, met Nederlandse boventiteling. [meeuw] is een bewerking van De Meeuw van Anton Tsjechov, een van de beste en tederste theaterteksten ooit, over een zoekende jeugd met nieuwe ideeën en een oudere generatie die zich daardoor bedreigd voelt.

Regisseur Stijn Van Opstal vormde deze klassieker om tot een ontmoeting tussen horende en dove acteurs. Nochtans komt daar geen tolk aan te pas. In plaats daarvan studeerden de horende acteurs twee jaar om de Vlaamse gebarentaal onder de knie te krijgen. Samen zoeken de acteurs naar een gemeenschappelijke taal om inclusie te bereiken. Op de scène verdwijnen zo de barrières. Het publiek krijgt een spiegel voorgehouden: beperkingen liggen niet bij bepaalde personen, maar zijn het effect van dominante normen.

En zie: dit toch wel riskante concept werd een groot succes! [meeuw] won onder meer een Theo d’Or (theater-oscar) in de categorie ‘meest grensverleggende podiumprestatie’. Deze zomer mag de voorstelling het bekende theaterfestival van Edinburgh openen. Dan worden er, naast Engelse boventiteling, een aantal sleutelscènes hertaald naar British Sign Language. Maar eerst wordt nog in Antwerpen gespeeld.

VeBeS vond dat bij zo’n ultra-inclusieve voorstelling niet alleen boventiteling hoorde, maar ook audiodescriptie. “Het uitgangspunt van dit project is dat we gebarentaal als een volwaardige taal zien en dat ook die taal voor blinden en slechtzienden toegankelijk moet worden gemaakt”, zegt Antwerps VeBeS-medewerker Bart Deceuster. Het idee ontstond tijdens een congres in Toneelhuis, waar de makers van [meeuw] een presentatie gaven. Bij de ronde tafel achteraf waren ook mensen van VeBeS. De experten van OPEN hadden geen idee hoe ze hier de AD moesten aanpakken. Maar vanuit hun functie als onderzoekers wilden ze het net daarom proberen, om eruit te leren.

“Dit soort audiodescriptie is absoluut een primeur”, vertelt Maya Van Puymbroeck van Toneelhuis. “Naast Lesley De Ceulaer van VeBeS werken Nina Reviers van OPEN en de Antwerpse schrijver/performer Max Greyson er actief aan mee. Het wordt geen klassieke AD waarbij alles wordt verteld wat je niet hoort, want dat is natuurlijk veel te veel. Maar het is ook niet louter de boventiteling die voorgelezen wordt. Dan krijg je een luisterspel en dat is zeker niet de bedoeling. We pakken het heel creatief aan, totaal anders dan mensen het gewoon zijn. Alles gebeurt live. De publieksopstelling is ook speciaal: er zijn twee tribunes op de scène geplaatst. Het publiek zit aan twee kanten van de spelers, heel dichtbij.”

In het team dat de audiodescriptie maakt, is Lesley De Ceulaer vooral de luisteraar. “Vergis je niet, dove personen zijn echt niet stil!” zegt ze. “Zonder het goed te beseffen, maken de dove acteurs veel geluiden. We zijn dus niet alleen naar voorstellingen gaan kijken, maar ook gaan luisteren, om die geluiden te kunnen meenemen in de audiobeschrijving. Ik vertel mijn teamgenoten wat ik allemaal hoor en hoe ik dat ervaar zonder AD.

Dit project is een gigantische uitdaging, maar wel heel plezant en zinvol om te doen. Als we audiodescriptie maken voor een natuurdocumentaire, waarom dan niet voor een toneelstuk met gebarentaal? We proberen alles goed weer te geven, zonder iets te doen dat ingaat tegen het concept van de toneelgroep. Laat je vooral niet afschrikken, het wordt echt een heel boeiende voorstelling!”

We gingen ook polsen bij Nina Reviers van OPEN, die heel ervaren is met audiobeschrijving maken. Toch is dit ook voor haar iets totaal nieuws. “Traditioneel heb je één beschrijver die alles doet”, vertelt ze. “Voor dit project hebben we een team bijeengebracht en zijn we ook in gesprek met de makers van het stuk. Voor de beschrijving van gebarentaal kunnen we immers niet terugvallen op de bestaande richtlijnen voor AD. We moeten er iets nieuws voor uitvinden.

De gesprekken hadden als belangrijkste gevolg dat we afwijken van de traditionele beschrijving, die altijd een neutrale derde persoon is. We proberen een meer verhalende, artistieke beschrijving te maken. Een van de personages neemt de toeschouwers mee. Dat geeft iets meer creatieve vrijheid. In plaats van gesproken dialogen om met de AD op in te pikken, bestaat dit stuk uit lange stiltes die je moet beschrijven. Het luisteren moet boeiend zijn. We gaan natuurlijk ook weergeven wat de personages zeggen, maar daar willen we eveneens creatief in zijn, om het niet saai en vermoeiend te maken. Ook het ziende publiek wordt trouwens uitgedaagd, doordat de boventitels soms verdwijnen of heel kort worden. Dat nodigt uit om beter naar de gebaren te kijken. In de AD trachten we wat te spelen in dezelfde trant.

Als personages bijvoorbeeld ruzie maken, moet je dat weten, maar zijn de exacte woorden niet essentieel. De gebaren worden dan heel hevig, soms zelfs hoorbaar. Misschien zal het vertellende personage dan zeggen: ‘Ik sta te ver om het heel precies te horen’. We willen van deze AD een prikkelend verhaal maken. Het is een experiment, maar dat is de voorstelling ook: een creatieve poging om bruggen te slaan tussen verschillende zintuigen. Als audiobeschrijvers voegen we daarvoor een extra bewerking toe aan het stuk.

Ik heb al dansvoorstellingen beschreven. Ook daar moet je de traditionele manier van werken verlaten. Je kunt AD op verschillende manieren aanpakken – verschillende ‘genres’, als het ware. Met het artistieke genre bereiken we wellicht ook nieuwe mensen, die minder houden van het exact beschrijvende genre.

Het zou mooi zijn als de audiobeschrijving kon meegaan naar het festival van Edinburgh. Op de Britse eilanden staan ze een stapje verder qua toegankelijkheid, dus misschien kan het. Maar eerst Antwerpen tot een goed einde brengen! Dat wordt erg spannend, ik zal veel zenuwen hebben als ik op 14 mei in de cabine kruip om er live iets van te maken! Of misschien zal ik zichtbaar aanwezig zijn, dat zou wel passen in het geheel. Dan is het hele publiek – een volle zaal, hoop ik – zich bewust van de AD.”

Wil jij deze zeer vernieuwende, grensverleggende luisterervaring meebeleven? Schrijf dan zo snel mogelijk in bij Dorothy De Bakker van VeBeS Antwerpen op 0486 10 11 03 of door te mailen naar doro.db@telenet.be. Je inschrijving is pas definitief na storting op IBAN BE90 8538 8664 7932 van VeBeS Antwerpen met vermelding ‘260514’. Heb je als VeBeS-lid een A-kaart met kansentarief, dan kost je ticket slechts 2 euro. Andere leden en kinderen betalen 22,00 euro. Begeleiders nemen gratis deel.

We verzamelen tegen 19u aan de ingang van de Bourla (Komedieplaats 8 in Antwerpen). We testen dan de oortjes, maar ontmoeten ook de acteurs en kunnen enkele gebaren leren.

Kom je deze grote primeur mee ervaren? We maken er een onvergetelijke avond van!

(Uit Tibsz magazine, tijdschrift van de vereniging van blinden en slechtzienden VeBeS, mei-juni 2026)