Bekijk foto's
Theater

Voor het pensioen

komedie van de Duitse ziel

Toneelhuis, Olympique Dramatique

Met Voor het pensioen (komedie van de Duitse ziel) schreef de Oostenrijkse auteur Thomas Bernhard (1931-1989) in 1979 zijn naar eigen zeggen beste toneelstuk. Het is een zwarte, grimmige komedie over een samenleving die bespookt blijft door haar extreemrechtse verleden. 
Het stuk speelt zich af ten huize van de familie Höller op 7 oktober, de verjaardag van Heinrich Himmler, voormalig SS-leider. Rudolf Höller, ooit kampcommandant en sinds jaren gerespecteerd voorzitter van de rechtbank, gaat bijna met pensioen. 7 oktober is voor hem en voor zijn zus Vera een hoogdag. Clara, hun jongere aan een rolstoel gekluisterde zus, staat aan de zijlijn. Ze gaat gebukt onder het gewicht van het verleden en ziet met lede ogen aan hoe haar familie de wreedheden viert. 

In het claustrofobische en incestueuze huis van de Höllers ontvouwt zich een ideologisch machtsspel. Een feest dat gaat over schuld, wrok, ontkenning en moreel verval. En over familiebanden die nooit kunnen worden verbroken. 

Bernhard kaart in Voor het pensioen de onmacht en hypocrisie aan van het naoorlogse Duitsland tegenover het eigen naziverleden, het stilzwijgen over de oorlogsschuld. Via de onrustbarende extreemrechtse retoriek van zijn verstarde personages ventileert hij zijn walging. Tegelijk stelt Bernhard vast dat wij zelf wellicht niet veel beter zijn.

Tom Dewispelaere ensceneert dit stuk niet zomaar. De concrete aanleiding is de verontrustende normalisering van een woordenschat en een gedachtegoed dat de directe erfgenaam is van het rechts-extremisme van de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Veel uitspraken waarvan we dachten dat die tot de marges van onze politieke cultuur verdreven waren, staan opnieuw in het centrum van het maatschappelijk debat.  

Thomas Bernhard geeft ons met Voor het pensioen meer dan een geschiedenisles. Het is een uitnodiging om te blijven nadenken over hoe de schaduwen van het verleden ons blijven achtervolgen in het heden. Hoe ver mensen gaan in hun zoektocht naar houvast. 
Op do 29/1 organiseren Toneelhuis, Socius en ARIA/UAntwerpen de debatavond Aan Tafel - Democratie onder vuur?, over de ruimte voor burgers en cultuur. Met Stijn Oosterlynck, Karl Van den Broeck, Alicja Gescinska, Joost Depotter, Franky Devos en Tinneke Beeckman.
Toegang: €10, inclusief broodje.
Aansluitend kan je de voorstelling Voor het Pensioen bijwonen.

Tom Dewispelaere regisseert bij Toneelhuis een trio acteurs dat het beste van zichzelf geeft in slecht zijn voor elkaar. Duistere komedie of roodgloeiend alarm?

"Voor het pensioen schetst een grimmig naoorlogs beeld van ideologie, macht en moreel verval dat akelig actueel klinkt. Olympique Dramatique vertaalt het naar twee uur relevant teksttheater, gedreven door uitstekende vertolkingen."

Nina Dillen in De Tijd , 17 januari 2026

"Alles voelt claustrofobisch en ongemakkelijk. Maar het is wél een goede voorstelling, omdat ze stilstaat bij moreel verval en toont hoe toxisch iets kan worden als je het te veel met lede ogen aanziet, want dan komt er een punt vanwaar er geen weg meer terug is."

"Drie grandioze toneelspelers serveren gruwelijk gedachtegoed onvervalst en gulzig uit."

"Rudolf (Pierre Bokma) evolueert, in zijn toenemende dronkenschap, van een dwaze woordkramer naar een machtige demagoog. Zijn stem en zijn kapsel gaan steeds akeliger lijken op het gekrijs van de Führer zelf. Daar word je echt ongemakkelijk van. "

Klaas Tindemans in Pzazz , 18 januari 2026

"Ik vind het een bijzonder vreemde en gevaarlijke tijd waarin we leven en ik denk dat we als Europeanen niet mogen zwijgen, maar een standpunt moeten innemen. Dat is wat Bernhard ons ook vertelt: kijk naar je verleden om je toekomst opnieuw vorm te geven, kijk waar we vandaan komen, willen we daar terug naar toe? Benoem wat fanatisme, wat fascisme is vandaag de dag. Ik hoop dat voorstellingen als deze daar een klein beetje toe kunnen bijdragen."

"Bijna een halve eeuw na datum is ‘Voor het pensioen’ opvoeren niet meer voor de hand liggend. Tom Dewispelaere ziet echter parallellen tussen de hate speech van de opgevoerde nazi’s en extreemrechts vandaag. Inderdaad zijn de overeenkomsten treffend. De maniakale cultivering van wat als tijdelijke en onbillijke nederlaag wordt afgedaan, de blinde verering van een opgehemeld doch verzonnen verleden, het ontegensprekelijk belijden van het eigen gelijk en de radicalisering van xenofobe navelstaarderij: het resulteert in een zelfgecreëerde eenzaamheid waar extremisme ongetemperd kan gisten. "

Jan-Jakob Delanoye in Cutting Edge , 18 januari 2026

"Met Voor het pensioen levert Olympique Dramatique een stevige brok teksttheater af. Pierre Bokma, Tiny Bertels en Katelijne Damen zetten ijzersterke acteerprestaties neer die je op den duur doen happen naar adem."

Bert Hertogs in Concertnews *** , 17 januari 2026

"Ieder van ons heeft het recht op een mening, op een overtuiging. Maar daarom is het nog geen waarheid."

Katelijne Damen in Knack Focus , 6 januari 2026

"Het is een van de redenen waarom ik theater maak, om grip te krijgen op de wereld om mij heen en ook om schoonheid of troost te vinden. We hebben de neiging om altijd alles in geld uit te drukken, maar het ongrijpbare, iets wat je beroert, is niet te becijferen. Dat is ook het mooie van theater. Je maakt iets mee samen, in die zaal en achteraf kijk je misschien anders naar de dingen of voel je je minder alleen."

tekst

  • Thomas Bernhard

Nederlandse vertaling

  • Hans w. Bakx

regie

  • Tom Dewispelaere

regieassistentie

  • Francis Geeraert

spel

  • Pierre Bokma
  • Tiny Bertels
  • Katelijne Damen

lichtontwerp

  • Fabiana Piccioli

kostuumontwerp

  • Ilse Vandenbussche

geluidsontwerp

  • Diederik De Cock

video-ontwerp

  • Bram Delafonteyne

vormgeving

  • Bram Delafonteyne
  • Tom Dewispelaere

productie

  • Toneelhuis
  • Olympique Dramatique

met de steun van

  • de Tax Shelter maatregel v/d Belgische federale overheid via Gallop Tax Shelter

Alle data

  1. zondag 15 februari 2026 — 20u00 — SPOT Groningen, Groningen
    Geannuleerd
  2. woensdag 18 februari 2026 — 20u00 — HNT/Koninklijke Schouwburg, Den Haag
  3. donderdag 19 februari 2026 — 20u00 — HNT/Koninklijke Schouwburg, Den Haag
  4. zondag 22 februari 2026 — 20u15 — Schouwburg Tilburg, Tilburg
  5. dinsdag 24 februari 2026 — 20u30 — Chassé Theater, Breda
  6. woensdag 25 februari 2026 — 20u00 — CCHA, Hasselt
  7. vrijdag 27 februari 2026 — 20u00 — CC Scharpoord, Knokke-Heist
  8. zaterdag 28 februari 2026 — 20u00 — Leietheater, Deinze
    Uitverkocht
  9. dinsdag 3 maart 2026 — 20u00 — Parktheater, Eindhoven
    Uitverkocht
  10. donderdag 5 maart 2026 — 20u00 — Theater aan de Parade, Den Bosch
  11. zaterdag 7 maart 2026 — 20u00 — Cultuurhuis De Werf, Aalst
  12. maandag 9 maart 2026 — 20u00 — Stadsschouwburg Utrecht, Utrecht
  13. zaterdag 14 maart 2026 — 18u00 — KVS - BOL, Brussel
  14. zondag 15 maart 2026 — 15u00 — KVS - BOL, Brussel
  15. zondag 29 maart 2026 — 20u00 — Grote zaal ITA, Amsterdam
  16. maandag 30 maart 2026 — 20u00 — Grote zaal ITA, Amsterdam
  17. dinsdag 31 maart 2026 — 20u00 — Schouwburg, Amstelveen
  1. donderdag 15 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  2. zaterdag 17 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  3. dinsdag 20 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  4. woensdag 21 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  5. donderdag 22 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  6. zaterdag 24 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  7. zondag 25 januari 2026 — 15u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  8. dinsdag 27 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  9. woensdag 28 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  10. donderdag 29 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  11. vrijdag 30 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  12. zaterdag 31 januari 2026 — 20u00 — Bourlaschouwburg, Antwerpen
  13. woensdag 4 februari 2026 — 20u00 — NTGent/Schouwburg, Gent
  14. donderdag 5 februari 2026 — 20u00 — NTGent/Schouwburg, Gent
  15. zaterdag 7 februari 2026 — 20u00 — 30CC/Schouwburg, Leuven
  16. dinsdag 10 februari 2026 — 20u30 — Musis-Stadstheater, Arnhem
  17. donderdag 12 februari 2026 — 20u15 — Warande/Schouwburg, Turnhout

Meer over ‘Voor het pensioen’

Ook interessant

Honderd Theater 13 februari 2026 t/m 26 maart 2026

Honderd

Toneelhuis / Martha!tentatief / theater arsenaal / Ruud Gielens & Bart Van Nuffelen